Land uit water: hoe de drooglegging in PIER + HORIZON voortleeft
Op 9 september 1942 viel de Noordoostpolder officieel droog. Drie gemalen hadden jaren lang onafgebroken water weggepompt om de zeebodem van de voormalige Zuiderzee boven de waterspiegel te brengen. Wat overbleef was vlak, vruchtbaar land, kaarsrechte wegen en een streng geometrisch landschap dat op de tekentafel was ontworpen. Het Zwarte Meer, direct grenzend aan de nieuwe polder, bleef water. De woningen die daarna in de polder werden gebouwd, staan nu voor een verduurzamingsopgave, zoals beschreven in het artikel over Oud Kraggenburg en de naoorlogse polderwoning.
PIER + HORIZON staat op de grens van die twee werelden. De pier steekt het meer in vanuit de dijk die polder en water scheidt. De boomstammen die aan weerszijden van de pier liggen, bewegen met wind en stroming mee. Dat samenspel van stilstand en beweging, van het gemaakte land en het vrije water, is de kern van wat het kunstwerk oproept.
Een polder als tekening
De Noordoostpolder is een van de meest planmatig ingerichte stukken land ter wereld. Architect en stedenbouwkundige Cornelis van Eesteren ontwierp het patroon van dorpen, wegen en kavels op basis van het Centrale Plaatsen Model: een geografisch principe dat stelt dat dorpen en steden zich in een regelmatig patroon over het land verdelen. De kaarsrechte poldersloten, de standaardkavels van 300 bij 800 meter, de concentrisch geplaatste dorpen rondom Emmeloord als centrumplaats: alles is het resultaat van die rationele planning.
De palen van PIER + HORIZON in het Zwarte Meer zijn niet willekeurig geplaatst. Ze staan in een grid dat rechtstreeks verwijst naar hetzelfde Centrale Plaatsen Model. Het kunstwerk draagt zo de geometrie van de polder in zich, maar uitgedrukt in water in plaats van in land.
"De Zuiderkrib lag hier al ver voor de drooglegging. Het kunstwerk maakt die lijn opnieuw zichtbaar."
Waterbeheer als erfenis
De drooglegging van de Noordoostpolder liet ook bijzondere watererfenissen achter. Gemalen, sluizen, dijken en het betonnen fietspad dat precies in het verlengde van de Zuiderkrib loopt: alles wijst op de enorme ingenieursinspanning die nodig was om dit land te maken en droog te houden. Dat bijzondere watererfgoed van de Noordoostpolder is vandaag de dag nog steeds zichtbaar in het landschap en vormt een unieke aanvulling op een bezoek aan PIER + HORIZON.
Gemaal Smeenge bij Kadoelen, op enkele kilometers van de pier, was een van de drie gemalen die de polder droogmaalden. Het gebouw staat er nog steeds en herinnert aan de jaren dat drie pompen dag en nacht werkten om de zeebodem boven het water te tillen. Het betonnen fietspad dat bezoekers van de parkeerhaven naar de dijk leidt, loopt precies over de lijn van de Zuiderkrib, de verdwenen strekdam die PIER + HORIZON herdenkt.
Zo zijn bezoek aan het kunstwerk en bezoek aan de poldergeschiedenis onlosmakelijk verbonden. Het land begint bij de dijk, het water begint bij de pier, en de lijn tussen beide loopt al eeuwen in dezelfde richting.